İSLAM ORTAÇAĞI’NDA İRAN BÖLGESİNDEKİ TARİH YAZICILIĞI / In the Persian Territory Historiograpy In the Islam Medieval

Mustafa Demir
149 234

Özet


ÖZET
İslam sonrası İran’da Moğol öncesi ve sonrası yapılan tarih yazım çalışmaları farklılıklar gösterir. Bu dönemlerde İran tarih yazıcılığının gelişim ve değişim dönemlerini İslamiyet’in Farsça üzerindeki etkisi ve İran coğrafyasında kurulan devletlerin kültür anlayışları da etkilemiştir. İran’da Abbasiler devrinde fetihler durduğundan dolayı bilimsel faaliyetler hız kazanmıştır. Bu sebeple tarih yazıcılığı da Abbasi kültürel gelişimi içinde şekillenmiştir.
İran bölgesindeki tarih yazıcılığını Moğol öncesi ve Moğol sonrası olarak ikiye ayırmak mümkündür. Moğol öncesi dönemde tarih yazıcılığı Hindistan mektebi ağırlıklı ve eski kaynaklardan özetler aktaran, Arapça eserlerden taklit ve kopya şeklinde derlemelerden ibarettir. Bu eserler genellikle kritik eksikliği gösterirler. Moğol dönemi sonrası ise bu coğrafyada İlhanlı-Moğol mektebi etkisi görülürken Farsça ön plana çıkmaya başlamıştır. X. Asırda başlayan Farsça tarih yazımı, Irak coğrafyasının yanı sıra Orta Asya şehirlerine de girmeye başladı. Yazılan ilk Farsça tarih kitapları, Arapça tarih kitaplarının tercüme veya muhtasarları şeklindeydi.
Bu dönemde ilk ciddi çalışmayı yapan Samani vezir ve tarihçisi Belamî’nin Taberî tarihinin Farsça tercümesinin ardından Gerdizî, Beyhakî gibi tarihçiler Farsça kaleme alınmış orijinal tarih-coğrafya kitaplarıyla ansiklopedik eserler vücuda getirdiler. Yine bu dönemde Meliknâme, Siyasetnâme, Mücmelü’t- Tevarih gibi Farsça eserlerin yanı sıra şehir tarihçiliğinde de önemli adımlar atıldı. Tarih-i Sistan ve İbn Funduk Beyhakî’nin Tarih-i Beyhak adlı eserler bunlara örnek olarak gösterilebilir.
Yine bu dönemde yetişen Birunî, Kaşanî, Zahireddin Nişaburî, Ravendî , Kadı Beyzavî, Nesevî, İbnü’l Esir, Cüzcanî ve İbn İsfediyar gibi müellifler önemli eserler vücuda getirdiler.

Bu dönemin esas özelliği Farsça tarih yazımında yapılan çalışmaların tercüme-i hal, şehir tarihçiliği, hanedan tarihi alanında ilk örneklerin verilmiş olmasıdır.
Yine bu dönemde dünya tarihinin ilk önemli tarih denemesi, Reşidüddin’in Camiü’t Tevârih’i ile oldu. Benaketî ve Kazvinî ise daha çak destanî tarzda eserler vücûda getirdiler.
XIV.yüzyıl başlarına kadar İran, Irak, Türkistan ve Anadolu’da tarihçilik İlhanlılar ve Timurluların himayesinde devam etti ve büyük başarılara ulaştı. Bu dönemde Zekeriya Kazvinî, Vassaf, Zekeriya Kazvinî, Mirhond, Hondmir, Şerefeddin Yezdî, Nizmüddin Şamî Hafız Ebru gibi tarihçiler büyük eserler vücûda getirdiler.

Anahtar Kelimeler: İran, Ortaçağ Tarihçiliği, İlhanlı, Mirhond, Hondmir

 

ABSTRACT
Works of historiography after and before Mongolians in Persia after Islam were different. The phases of development and change in the periods were also affected by the Islamic impact on Persian and the approaches of states established in the Persian geography. The scientific activities in Persia accelerated in the reign of Abbasids. Thus, historiography was formed in the Abbasid cultural development.
It is possible that historiography in the region of Persia was divided two period as after and before Mongol. Historiography before Mongol period concluded summaries of ancient sources derived from Indian school and anthologies of copies and imitations derived from Arabian sources. These books had generally lack of critical. Historiography before Mongol period, while it was being seen the impact of Ilhanid-Mongol school in that region, Persian started to bring in the foreground. The Persian Historiography started 10th century, and it came into Central Asian cities besides Mesopotamian region. The first Persian books were the translation and condensed of Arabic historical books.
Belami, Samanid Vizier and historians, made the first serious work which was the translation of the Chronicle of Taberi in that time, after whom Gerdizi and Beyhaki formed original historical and geographical books, and encyclopedias. Again in that time, some books such as Melikname, Siyasetname, Mücmel’üt-Tevarih were formed, and there was also great giant in the city historiography, such as Tarih-i Sistan (Choronicle of Sistan), Tarih-i Beyhak (Chronicle of Beyhak) of Ibn Funduk Beyhaki.
In addition to these, some authors such as Biruni, Kaşanî, Zahireddin Nişaburî, Ravendî, Kadı Beyzavî, Nesevî, İbnü’l
Esir, Cüzzanî and İbn İsfendiyar grown up in that period, created important works. The essential importance of this period was the first examples of Persian Historiography given in the field of tercüme-i hal (curriculum vitae), city historiography, and dynasty historiography.
Reşiddüddin wrote the first historical anthology in the world, Camiü’t Tevârih. Benaketî and Kazvinî preferred epic works.
Historiography continued under the patronage of Ilhanids and Timurids in Persia, Iraq, Turkestan and Anatolia, and it reached great success. In that period, great important works were created by Zekeriya Kazvinî, Vassaf, Mirhond, Hondmir, Şerefedin Yezdî, Nizmüddin Şamî, Hafiz Ebru.

Keywords: Persia, Medieval Historiography, Ilhanid, Mirhond, Hondmir


Tam metin:

PDF


Creative Commons License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 3.0 License.